Op deze pagina
Toegankelijkheid is een doorlopend proces, maar wordt bijna altijd behandeld als een afvinklijst. De afgelopen weken heb ik daarom iets gedaan wat ik “A-status april” heb genoemd.
Wat achtergrond
Websites van overheidsinstanties in Nederland moeten voldoen aan EN 301 549. Dat betekent dat ze aan de WCAG 2.x-criteria op niveau AA moeten voldoen en een toegankelijkheidsverklaring moeten publiceren.
Om de voortgang te volgen, worden organisaties aangespoord hun verklaring ook in het centrale register op https://www.toegankelijkheidsverklaring.nl/ te publiceren. Zo’n centrale plek helpt bij de transparantie en ondersteunt het toezichtsysteem dat wordt ingericht om naleving te controleren.
De voortgang per website wordt aangegeven met een status. Websites in het register krijgen een status van E tot A, op basis van de stappen die zijn gezet en de resultaten daarvan. Ik licht die statussen kort toe.
Toegankelijkheidsstatussen
Een website kan vijf statussen hebben, van E (de laagste) tot A (de hoogste).
- Status E: je website heeft geen toegankelijkheidsverklaring, geen onderzoeksrapport en er staat geen onderzoek gepland, in elk geval niet openbaar.
- Status D: je hebt een verklaring in het register, maar geen onderzoeksrapport en geen onderzoek gepland.
- Status C: je hebt een verklaring en nog geen onderzoeksrapport, maar er staat binnen zes maanden een onderzoek gepland.
- Status B: je hebt een verklaring en een onderzoeksrapport dat voldoet aan WCAG-EM, maar er zijn nog bevindingen die je moet oplossen.
- Status A: het doel voor iedere overheidswebsite. Je hebt een verklaring en een onderzoeksresultaat dat zegt dat je website geen, nul, helemaal geen toegankelijkheidsproblemen heeft.
Ik heb stevige bedenkingen bij de kwetsbaarheid van dit systeem, maar dat is iets voor een andere keer.
Voor wie het overzicht liever in een tabel bekijkt, staat die hieronder:
| Status | A | B | C | D | E |
|---|---|---|---|---|---|
| Verklaring | Ja | Ja | Ja | Ja | Nee |
| Geldig onderzoeksrapport | Ja | Ja | Nee | Nee | Nee |
| Bevindingen | Nee | Ja | N.v.t. | N.v.t. | N.v.t. |
| Onderzoek binnen zes maanden | N.v.t. | N.v.t. | Ja | Nee | Nee |
| Voldoet aan de wettelijke verplichting | Ja | Ja, als er maatregelen zijn genomen | Ja, voor zes maanden | Nee | Nee |
A-status april
Terug naar “A-status april”!
Het centrale register bevat momenteel ruim 4300 verklaringen met status D tot en met A. Status E betreft de onbekende websites. Daarvan zijn er op dit moment (april 2023) 377 verklaringen met status A. De organisaties denken dus dat hun website of app volledig aan WCAG 2.x voldoet. Ik zeg hier bewust niet: volledig toegankelijk.
Het idee achter “A-status april” was om met een steekproef te controleren of die claims kloppen.
Waarom doe ik dit?
Sinds de start van het register heb ik mijn twijfels bij het huidige beoordelingssysteem. Helpt het bij de bewustwording over toegankelijkheid? Ja! Dwingt het organisaties om aan de wettelijke eisen te werken? Ja!
Het register helpt daarbij, omdat politici veel waarde hechten aan hun reputatie en het beter willen doen dan anderen. Als de buurgemeente een hogere status heeft, zet dat hen in beweging.
Maar het systeem stuurt mensen naar een vinkje, niet naar structurele verandering!
Onderzoeken voor verklaringen mogen maximaal 36 maanden oud zijn. Voor het web is dat een lange tijd. Voor toegankelijkheid, waarbij je werkt met inhoud die actief wordt beheerd, voelt dat als eeuwen.
Een toegankelijkheidsonderzoek is wat mij betreft een momentopname. Op die dag, die specifieke dag, leverde je website geen bevindingen op tegen de WCAG-succescriteria. Dat kan een dag later anders zijn.
Wat heb ik gedaan?
De afgelopen maanden heb ik websites gecontroleerd zodra een organisatie meldde dat die status A had bereikt. Bijna iedere keer kon ik toegankelijkheidsproblemen vinden.
Om dit verder te onderzoeken, heb ik tijd ingepland en een steekproef uit het register gekozen. Ik gebruikte maar een paar selectiecriteria:
- Status A
- Eén website per organisatie
Geen eigen rapporten: bij mij heeft nog nooit een website status A bereikt. Ik keek niet naar andere informatie in het rapport, zoals de onderzoeker of websiteleverancier. Geen controles vooraf, niets.
Voor deze ronde koos ik 20 verklaringen.
Ik weet dat dit minder dan 5% van de groep met status A is, en minder dan 0,5% van het totaal. Ik ben ook maar een mens.
Vervolgens plande ik voor iedere website één uur in voor een korte handmatige controle. Ik gebruikte geen automatische tools, vooral om geen tijd kwijt te zijn aan het controleren van hun uitvoer. Wel gebruikte ik bookmarklets om sommige handelingen te versnellen.
20 verklaringen, één uur per website, één maand om het af te ronden.
De resultaten
De resultaten waren helaas niet erg verrassend.
Binnen het uur vond ik toegankelijkheidsproblemen op 11 van de 20 websites. Dat is 55% van de steekproef!
Een paar dingen die opvielen:
Content is kwetsbaar
Veel bevindingen zaten in de content. Bijvoorbeeld onlogische kopstructuren, waarbij tekst onder de verkeerde kop staat, of onjuiste of ontbrekende tekstalternatieven bij afbeeldingen. Ook vond ik informatie in verkeerd opgebouwde tabellen, zonder tekstueel alternatief. Opvallend detail: iedere pdf die ik bekeek, had toegankelijkheidsproblemen.
Technische bevindingen
Ik kan niet vaststellen of de componenten die ik tegenkwam nog dezelfde zijn als tijdens het oorspronkelijke onderzoek. Zoals ik eerder zei, veranderen websites terwijl ze online staan tegenwoordig meer dan vroeger. Er worden steeds nieuwe functies toegevoegd. Dat heeft voordelen, maar geeft ook risico op nieuwe toegankelijkheidsproblemen als de leverancier niet weet hoe die vóór een update gecontroleerd moeten worden.
Er waren behoorlijk wat technische bevindingen. Daaronder vielen ook structuren die op content lijken, zoals lees-meerlinks, maar waar een redacteur waarschijnlijk geen invloed op heeft.
Kwaliteit van het onderzoek
Goed toegankelijkheidsonderzoek doen is moeilijk en vraagt om specialistische, diepgaande kennis van de richtlijnen. Waarschijnlijk zijn sommige problemen die ik tegenkwam eerder ten onrechte als voldoende beoordeeld.
Er was een verband tussen de websites waarop ik problemen vond en de leveranciers van de onderzoeken. Een paar onderzoeksbureaus vielen op; andere kwamen gelukkig niet op mijn lijst voor.
De vraag naar onderzoek groeide snel, en daarmee ook het aantal organisaties dat zegt toegankelijkheidsonderzoek aan te bieden. Het is niet verrassend dat mensen daar zakelijke kansen in zagen. Je ziet wel dat mensen met meer ervaring over het algemeen betere resultaten leveren.
Er is duidelijk behoefte aan meer goede onderzoekers. Maar zolang zelfs basisonderwijs over toegankelijkheid nog weinig aandacht krijgt, is het een flinke uitdaging om mensen het onderzoeksproces goed te laten leren en begrijpen.
Het statussysteem
Het lijkt alsof we vastzitten in een proces waarin organisaties bijna gedwongen worden onderzoek te laten doen. Het vinkje moet worden gezet: een A-status op het rapport.
Bij veel organisaties lijkt er na zo’n onderzoek weinig tot geen ontwikkeling plaats te vinden. Daardoor kan een toegankelijke website weer ontoegankelijk worden. Het vinkje staat, en de vervolgstappen zien we over 36 maanden wel, als de volgende ronde aan de beurt is.
Het huidige systeem meet alleen resultaten van websites. Als organisaties zich niet verder ontwikkelen, blijven we nog wel even in deze cirkel zitten.
Wat gebeurde er daarna?
Ik doe zelden aan naming-and-shaming. Dat werkt volgens mij averechts en zorgt voor weerstand. Ik wil je helpen, niet afbranden.
Daarom heb ik alle organisaties, de website-eigenaren, persoonlijk benaderd. Dat doe ik altijd als ik dit soort situaties tegenkom. Zij zijn verantwoordelijk voor het op orde houden van hun websites.
De reactie is vrijwel nihil. Mijn berichten blijven vaak onbeantwoord en er wordt niets aangepast. Als ik wel een reactie krijg, is die meestal: “Het is onderzocht en er is gezegd dat het toegankelijk is. We leggen het terug bij onze leverancier.” Daarna blijft het stil.
Ik hoop dat onderzoekers beter worden, want slecht werk schaadt het toegankelijkheidsvak. Dus als je klant zegt: “We hebben een opmerking over onze toegankelijkheid gekregen”, verdiep je er dan in en probeer te helpen.
Hoe nu verder?
Als er aan beide kanten niets structureel verandert, is alle inspanning voor niets en blijven mensen die van webtoegankelijkheid afhankelijk zijn buitengesloten.
Breng die verandering dus zelf op gang!
Zorg dat toegankelijkheid ophoudt een afvinklijst te zijn en onderdeel wordt van je dagelijkse werk. Laat mensen opleiden, van contentmakers tot ontwerpers en ontwikkelaars. Bouw je eigen kennis over toegankelijkheid op en vertrouw niet alleen op externe partijen.
Beheer je een budget? Zorg dan dat mensen de middelen hebben om dit goed te regelen. Dat bespaart je op termijn geld! Het geeft mensen zoals ik ook de ruimte om een volgende organisatie te helpen toegankelijker te worden.